रुकुम पूर्व, मंसिर २३ : रुकुम पूर्वको सदरमुकाम रुकुमकोटबाट पूर्वी क्षेत्र सानीभेरीको तिरैमा रहेको पर्यटकीयस्थल देउराली गुफा ओझेलमा परेको छ। संरक्षण र प्रचारप्रचारको अभावले सो गुफा सङ्कटमा परेको हो।
सानीभेरीको तिरैमा रहेको गुफा सदरमुकाम रुकुमकोटदेखि पाँच किलोमिटरको दूरीमा छ। गुफामा चैतेदशैँ र नयाँ वर्षको दिनमा मेला लाग्ने गर्दछ । वरपर डाँडैडाँडाले घेरिएको गुफाको अगाडिबाट सुसाउँदै सानीभेरी नदी बगिरहेको छ।
गुफाभित्र रहेका सबै कलाकृति तोडफोड भएको पाइन्छ। केही वर्ष अगाडिसम्म ढुङ्गामा कुँदिएका मूर्तिहरुले सजिएको देउराली गुफा हेरेर सबै मोहित हुन्थे। पहिले गुफा दुई तलाको थियो । अहिले एक तला बन्द भइसकेको छ। गुफाभित्र जताततै घुँडासम्म डुबाउने पानी छ । माथिबाट तपतप पानी चुहिरहन्छ । गुफाभित्र थुप्रै चरा पनि पाइन्छन्। गुफा पुरै अँध्यारो छ । भित्र जाँदा बत्ती लिएर जानुपर्छ। गुफाभित्र पस्दा पानीले सबैलाई निथ्रुक्कै हुने गरी भिजाए पनि बाहिर निस्कने बित्तिकै एकै छिनमा सबै पानी ओभाएर जान्छ । चिसोको अनुभव पनि नहुने भएकाले यहाँ आइपुग्ने सबै पर्यटक चकित हुन्छन्।
देउराली गुफा हेर्न छिमेकी जिल्लाका साथै अन्य विभिन्न स्थानबाट थुप्रै पर्यटक आउने गरेपनि यसको संरक्षणतर्फ अहिलेसम्म कसैको पनि ध्यान पुगेको छैन। गुफा अगाडि २०÷२५ जनाभन्दा बढी मानिस अटाउन सक्ने खालको आँगनसमेत छैन । मेला लाग्दा भीरमा भए पनि कोचिएर ९०-१०० जनासम्म अटाउँछन् । पहिले गुफाभित्र विभिन्न आकृतिका मूर्तिहरु थिए ।
पञ्चेबाजा, वाद्यवादनका सामग्री, सानो बच्चालाई दूध चुसाउँदै जातो घुमाइरहेको, ढीकी कुट्दै गरेको, भालुको मुख, हात्ती, विभिन्न देवीदेवताका मूर्ति तथा पत्थरबाट बनेका मालालगायत अनौठा खालका भित्तामा टाँसिएका थुप्रै मूर्तिहरु थिए । ती मूर्तिले त्यहाँ पुग्ने मानिसलाई आकर्षित गर्थे तर अहिले ती मूर्ति गुफाको भित्तातिर कतैपनि देखिँदैनन्। कहीँकतै टुटेफुटेका निशाना मात्र देखिन्छन् ।
सिस्ने गाउँपालिका–५ का सूर्यबहादुर नेपालीका अनुसार ५५ वर्ष अगाडि देउराली गुफाबाट छिरेर भित्रभित्रै पाँच किलोमिटर पर बागदुला र तीन किलोमिटर पर खानीदुलाबाट बाहिर निस्कने ठाउँ थियो । देउराली गुफाभित्रबाट धेरै परसम्म पनि जाने ठाउँ देखेपछि परीक्षणका लागि चमेरा छोपेर त्यसलाई रङ्ग घसेर देउराली गुफामा राखिदिएको र त्यो चमेरा केही समयपछि खानीदुलाबाट बाहिर निस्किएको थियो।
बागदुलामा पनि यसरी नै परीक्षण गरिएको थियो । त्यहाँ गएर फोहर गर्नुहुँदैन, झुटो कुरा बोल्नु हँुदैन, त्यहाँका चराहरुलाई मार्नु हुँदैन र मूर्तिमा क्षति पनि पुर्याउनु हुँदैन । यदि त्यसो गरेमा अनर्थ हुने किवंदन्ती रहेपनि अहिले त्यस्तो छैन । उनले भने, “आजकल सब ठीक उल्टो भएको छ, खानीदुला र बागदुलाको स्थिति के छ, कसैलाई थाहै छैन ।”
संरक्षण र प्रचारप्रचारको अभावले देउराली गुफा ओझेलमा पर्दै गएको सिस्ने गाउँपालिका–५ का जयबहादुर मल्लले बताए। यसको संरक्षण र प्रचारप्रचारमा कसैले ध्यान नदिने हो भने जिल्लालाई पर्यटनको क्षेत्रमा ठूलो घाटा लाग्ने उहाँको भनाइ थियो । विसं २०६५-०६६ मा गुफा संरक्षणका लागि पहिलो पटक गाविसबाट रु २५ हजार र दोस्रो पटक रु ५० हजार छुट्याइएको थियो । त्यो रकमले गुफा वरिपरिको झाडी हटाइ पिल्लर उठाएर एउटा ढोका निर्माण गरिएको मल्लले बताउनुभयो ।
उनका अनुसार विसं २०७० मा सञ्चालन गरिएको कमलदह पर्यटन महोत्सवबाट सङ्कलन भएको रु ७० हजारले त्यहाँसम्म पुग्न खनेर बाटो बनाइएको थियो । त्यो भन्दा पछाडि गुफा संरक्षणतर्फ कसैले ध्यान दिएका थिएनन् । गुफासम्म पुग्नलाई सहज बाटो पनि छैन । भीरको बाटो जोखिम मोल्दै मानिस त्यहाँ पुग्ने गरेका छन्। वडा र गाउँपालिकास्तरको बजेटले नपुग्ने भएकाले गुफा संरक्षणका लागि डिपिआर बनाएर प्रदेश सरकारसँग सहकार्य गरी अगाडि बढ्ने सिस्ने गाउँपालिका अध्यक्ष कुमारी बरालले बताए।
